Kort antwoord

Mantelzorg is de hulp die iemand geeft aan een naaste die door ziekte, ouderdom of een beperking niet volledig zelfstandig kan functioneren. Het gaat om hulp van een partner, kind, vriend of buur, niet van een betaalde zorgverlener. Mantelzorg is onbetaald, duurt langere tijd en gaat verder dan de gebruikelijke steun die mensen elkaar geven.

Ruim vijf miljoen mensen in Nederland verlenen dagelijks mantelzorg aan een naaste. Toch weten veel mensen niet precies wat mantelzorg inhoudt, wanneer er sprake van is en welke ondersteuning beschikbaar is. In dit artikel lees je wat mantelzorg precies is, welke vormen er bestaan en waar je als mantelzorger terecht kunt.

Wat is mantelzorg precies?

Mantelzorg is de zorg die iemand geeft aan een naaste die dat niet meer zelfstandig kan regelen. Die zorg kan praktisch zijn, zoals boodschappen doen of vervoer regelen, maar ook persoonlijk, zoals helpen met wassen of medicijnen innemen. Soms gaat het om emotionele steun: aanwezig zijn voor iemand die eenzaam is of met een ernstige diagnose leeft.

Mantelzorg verschilt van professionele zorg op twee punten. Het is onbetaald en het komt voort uit een persoonlijke relatie. De mantelzorger is een partner, kind, familielid, vriend of buur. Geen verpleegkundige of thuiszorgmedewerker in dienst van een organisatie.

Mantelzorg is ook iets anders dan vrijwilligerswerk. Vrijwilligers kiezen bewust voor een zorgtaak en kunnen er vrijelijk mee stoppen. Mantelzorgers zijn betrokken geraakt vanuit een bestaande band en ervaren die verantwoordelijkheid als vanzelfsprekend.

Wanneer is er sprake van mantelzorg?

Er is sprake van mantelzorg als de hulp aan een aantal kenmerken voldoet:

• De hulp duurt langer dan drie maanden
• De hulp gaat verder dan wat gebruikelijk is in een relatie
• De zorgvrager heeft een chronische ziekte, beperking of ouderdomsproblemen
• De hulp wordt onbetaald gegeven

Iemand die zijn bejaarde moeder af en toe helpt met de tuin, doet dat uit liefde. Dat valt niet automatisch onder mantelzorg. Wie wekelijks meegaat naar ziekenhuisafspraken, helpt met de persoonlijke verzorging en de financiën regelt, verleent wel mantelzorg.

Welke vormen van mantelzorg zijn er?

Mantelzorg kan veel verschillende vormen aannemen. De situatie van de zorgvrager bepaalt welke hulp nodig is.

Praktische hulp

Dit is de meest zichtbare vorm. Denk aan boodschappen doen, koken, schoonmaken, vervoer regelen, post verwerken of de tuin bijhouden. Praktische hulp neemt taken over die de zorgvrager zelf niet meer kan uitvoeren.

Persoonlijke verzorging

Persoonlijke verzorging gaat verder dan praktische hulp. Het gaat om lichamelijke zorg: helpen met wassen, aankleden, naar het toilet gaan, medicijnen innemen of wonden verzorgen. Dit vraagt meer van de mantelzorger, zowel fysiek als emotioneel.

Begeleiding en toezicht

Mensen met dementie of een psychische aandoening hebben soms iemand nodig die de dagstructuur bewaakt, meegaat naar afspraken of in de buurt blijft voor hun veiligheid. Dit type mantelzorg vraagt veel aandacht en alertheid.

Emotionele steun

Niet alle mantelzorg is zichtbaar. Regelmatig langsgaan, luisteren, geruststellen en een vertrouwd gezicht bieden: voor veel zorgvragers is dit minstens zo waardevol als praktische hulp. Eenzaamheid en angst spelen een grote rol bij ouderen en mensen met een chronische aandoening.

Administratieve en financiële ondersteuning

Zorgaanvragen, belastingformulieren, bankzaken en correspondentie met instanties zijn voor mensen met cognitieve problemen of een beperking moeilijk te beheren. Een mantelzorger neemt dit over of helpt er systematisch bij.

Wie zijn mantelzorgers?

Mantelzorgers zijn niet één type mens. Ze hebben verschillende leeftijden, achtergronden en situaties. De meeste mantelzorgers zijn vrouwen tussen de 45 en 65 jaar, vaak de partner of een dochter van de zorgvrager. Maar ook mannen verlenen mantelzorg, en soms zelfs kinderen of tieners die voor een zieke ouder zorgen.

Veel mantelzorgers combineren de zorg met een baan, een eigen gezin en andere verantwoordelijkheden. Overbelasting is een reëel risico, zeker wanneer de zorgvraag toeneemt en er weinig ondersteuning is vanuit de omgeving of de overheid.

Welke regelingen bestaan er voor mantelzorgers?

In Nederland zijn er verschillende regelingen die mantelzorgers ondersteunen.

Mantelzorgverlof

Werknemers hebben recht op kortdurend zorgverlof, maximaal twee keer de werkweek per jaar. Langdurend zorgverlof is ook mogelijk, maar is onbetaald. Werkgevers zijn verplicht medewerking te verlenen, behalve bij zwaarwegende bedrijfsbelangen.

Wmo-ondersteuning

Via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) kunnen mantelzorgers en zorgvragers ondersteuning aanvragen bij de gemeente. Denk aan respijtzorg, waarmee de mantelzorger tijdelijk wordt ontlast, of dagopvang voor de zorgvrager. Gemeenten zijn verplicht mantelzorgers te ondersteunen en te waarderen.

Persoonsgebonden budget (pgb)

In sommige situaties kan een mantelzorger een vergoeding ontvangen via een pgb, als de zorgvrager recht heeft op zorg vanuit de Wlz of de Zorgverzekeringswet. Dit is maatwerk en verschilt per situatie.

Hoe voorkom je overbelasting als mantelzorger?

Overbelasting is het grootste risico voor mantelzorgers. Wie te lang te veel doet zonder hulp, loopt kans op burn-out, gezondheidsproblemen en verstoorde relaties. Een aantal stappen helpt om dat te voorkomen.

• Ken je eigen grenzen. Mantelzorg geven is waardevol, maar je kunt niet blijven geven zonder zelf bij te laden.
• Verdeel taken. Betrek andere familieleden, vrienden of vrijwilligers. Maak concrete afspraken over wie wat doet.
• Vraag respijtzorg aan. Tijdelijke opvang van de zorgvrager geeft jou ruimte om te herstellen.
• Neem contact op met het steunpunt. Via Mantelzorg Nederland en de gemeentelijke steunpunten vind je praktische hulp en lotgenotencontact.

Mantelzorg en wonen: wat is een mantelzorgwoning?

Een van de manieren om mantelzorg praktisch te organiseren is samenwonen op één perceel. Wanneer de zorgvrager dichtbij woont, is hulp snel beschikbaar. Dat vermindert de belasting en verhoogt de kwaliteit van zorg.

Een mantelzorgwoning is een zelfstandige woonunit die op het erf van de mantelzorger wordt geplaatst. De zorgvrager heeft eigen ruimte en privacy, terwijl hulp altijd dichtbij is. Moderne mantelzorgwoningen zijn gelijkvloers, goed geïsoleerd en ingericht voor comfortabel en veilig wonen.

Veelgestelde vragen over mantelzorg

Is mantelzorg verplicht?

Nee, mantelzorg is niet wettelijk verplicht. Veel mensen voelen een morele betrokkenheid bij een naaste, maar er is geen wettelijke plicht om zorg te verlenen. Het is wel verstandig om tijdig afspraken te maken over wie wat doet, zodat de zorg eerlijk verdeeld is.

Wat is het verschil tussen mantelzorg en thuiszorg?

Thuiszorg wordt verleend door professionele, betaalde zorgverleners van een zorgorganisatie. Mantelzorg is onbetaald en wordt gegeven door mensen uit de directe omgeving van de zorgvrager. Beide vormen kunnen naast elkaar bestaan en vullen elkaar aan.

Hoeveel uur mantelzorg mag je geven zonder het te melden?

Er is geen wettelijk maximum aan het aantal uren mantelzorg. Het is wel verstandig om je te melden bij de gemeente als je mantelzorg verleent, zodat je in aanmerking kunt komen voor ondersteuning via de Wmo.

Heeft mantelzorg invloed op mijn uitkering?

Mantelzorg heeft in de meeste gevallen geen directe invloed op een uitkering. Wanneer je als mantelzorger een pgb ontvangt, kan dat in sommige gevallen gevolgen hebben voor toeslagen of uitkeringen. Neem bij twijfel contact op met de uitkerende instantie of een onafhankelijk adviseur.

Kan ik als mantelzorger ook betaald worden?

In beperkte gevallen wel. Als de zorgvrager een persoonsgebonden budget (pgb) heeft, kan een mantelzorger daarvoor worden ingezet en betaald. Dit is gebonden aan strikte voorwaarden. Informeer bij de gemeente of het zorgkantoor wat de mogelijkheden zijn in de specifieke situatie.